Spis treści

Karta redakcyjna

Historycznie rzecz biorąc

I na cóżże ta Szwecja

Dlaczego Szwecja?

Macie tam inny kolor niż czerwony?! Szwecja w miniaturze

Koń, jaki jest, nie każdy widzi

Pójdziesz do więzienia za klapsa

Kalifat i koniec świata

W środku no-go zone

Polacy? Jesteście wiecznie smutni!

Arabski będzie językiem mniejszości narodowej

Przepraszamy za wymogi! Bez numeru nie istniejesz

Tu prezerwatywę dostaniesz od pielęgniarki w szkole

Mam okres i jestem na poligonie wojskowym

Nie zajrzysz w okno, ale zajrzysz do portfela, czyli wyguglaj.se Szweda

Na bogato albo wcale! Czyli tanio się pan nie napijesz

Nie kładź kluczy na stole!

Dom Svenssona na zimnej północy

Mambo to nie szwedzki taniec

Stań w kolejce do autobusu i po nowe mieszkanie

A po kawusi chodzimy na loppisy

Jante wciąż żywy

Program lojalnościowy w przychodni

Czy renifer zmieści się w tubce?

Idź do lasu, idź precz do szatana

Randkowanie po szwedzku

Muza i Mello

Nie gwiżdż, gdy zobaczysz zorzę polarną

Księżniczka i jej „nagie zdjęcia”, czyli tajemnice szwedzkiej rodziny królewskiej

Lato to najpiękniejszy dzień w roku

Co ma wspólnego język szwedzki z nowymi trendami społecznymi?

(Nie)typowe Boże Narodzenie

Czy Szwedowi zaimponuje Ciechanów?

Jak żyć bez pralki, za to z dużą dozą agresji wewnętrznej?

Dlaczego w Szwecji nie płoną tęczowe jednorożce?

Czy lesbijka może być pastorem?

Ile kryształków soli mieści się w miarce do przypraw?

Który to tydzień?

Czy rozpoznasz święto po tym, co leży na stole?

Ile kosztuje kilogram śmieci?

Jak szybko leci swish?

Czy Szwed chodzi na kawkę do kościoła?

Czy twój kot ma ubezpieczenie na życie?

Czy dzieci w Szwecji uczą się masturbacji w szkole?

Czy najlepsze miejsce dla szwedzkiej flagi jest... na ciastku?

Czy cmentarz to dobre miejsce na sanki?

Czy Szwecję nazywały elfy?

Nigdy nie pytaj o to Szweda!

Polsko-szwedzki szok kulturowy w telegraficznym skrócie

Podziękowania

Bibliografia

Przypisy

.

Autorki: Aldona Hartwińska, Milena Zaremba

Redakcja: Elżbieta Spadzińska-Żak

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt makiety: Izabela Kruźlak

Skład: Jarosław Hess

Projekt graficzny okładki: PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcia: z archiwum Autorek

Redaktorzy prowadzący: Roman Książek, Natalia Ostapkowicz

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Aldona Hartwińska, Milena Zaremba
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2022

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8103-988-8

Konwersja: eLitera s.c.

Historycznie rzecz biorąc

To nie jest zwykły przewodnik. Czytelniku! Przygotuj się na to, że właśnie wkraczasz na terra incognita. Tu nie znajdziesz zbyt wielu informacji o czerwonych domkach, piciu kawki i zagryzaniu jej cynamonową bułeczką. Będzie za to dużo o trudnych relacjach, społecznych dysproporcjach, przestępczości i byciu obcym w tym gościnnym kraju, jakim jest Szwecja. Ale nie martw się, bo nie będzie tylko ponuro (choć niewiele dobrego można napisać o pogodzie). Szwedzi jak nikt inny potrafią wrzucić na luz, zbudować życiowy balans i otoczyć się szczęściem. Chcemy w twoje ręce przekazać nasze kilkuletnie obserwacje, spisane rozmowy i opowieści. Jak głosi tytuł tej serii, będzie to przewodnik subiektywny po szwedzkości.

Ale zanim o tym, cofnijmy się do około trzech tysięcy lat przed Chrystusem, kiedy to ludzie zaczęli zasiedlać Półwysep Skandynawski...

Nie no. Żartowałam. My będziemy opowiadać o tym, co tu i teraz. Jednak jest kilka historycznych spraw, które miały duży wpływ na to, jak wygląda dzisiejsza Szwecja i jej – nie bójmy się tego słowa – kolorowe społeczeństwo. Żeby można było łatwo przez to przebrnąć, przygotowałam dla ciebie krótką listę ciekawostek.

Przebudowa centrum Sztokholmu (Slussen) trwa od tak dawna, że nawet lokalsi nie pamiętają, jak wyglądało ono przedtem...

Szwedzi nie boją się dużych zmian

Czy można w jeden dzień wywrócić wszystko do góry nogami, spowodować chaos i paraliż, a potem, jak gdyby nigdy nic, wprowadzić nowy ład? To, co wydarzyło się 3 września 1967 roku, można porównać do wrzucenia granatu do magazynu z dynamitem.

W ten chłodny ranek, zwany Dagen H (potoczny skrót od Högertrafikomläggningen, czyli zmiana ruchu na prawostronny), chyba każdy Szwed wiedział, że o piątej nad ranem musi zmienić stronę i pojechać prawym pasem. Kampania informacyjna rozpoczęła się rok przed planowaną zmianą i obejmowała niemal wszystkie aspekty życia przeciętnego Svenssona[1]. Reklamy pojawiały się w prasie, radiu, telewizji, a także w szkołach, biurach i wszelakich organizacjach. Symbolem stała się literka H (jak höger, czyli prawa strona), która występowała jako znaczki (jak nasze dzisiejsze wlepki), plakaty, naszywki. Od wiosny 1967 roku w całej Szwecji zaczęły się pojawiać nowe znaki drogowe – zarówno te prawdziwe, jak i prowizoryczne czy kartonowe – mające przypominać, że ten dzień już nadchodzi. Mimo tak szeroko zakrojonej kampanii wszyscy odczuwali stres. Jednak wszyscy mieli świadomość, że zmiana jest konieczna – we wszystkich państwach ościennych obowiązywał ruch prawostronny, a kierownice w samochodach również były po prawej stronie. To było przyczyną wielu kolizji i niepotrzebnych problemów. Choć zdawać by się mogło, że zmiana była błyskawiczna niczym pstryknięcie palcami, to jej koszt przekroczył 600 milionów koron[2].

Zmiana pasów miała nastąpić równo o piątej nad ranem. Tej nocy wprowadzono zakaz poruszania się po ulicach, chyba że potrzeba była uzasadniona – stąd też niewielki ruch pozostał. Ulicami miast przemieszcza się kilka taksówek i autobusów. Piesi zaczynają gromadzić się na chodnikach wokół Slussen w Sztokholmie, które wówczas jest najważniejszym punktem komunikacyjnym miasta. W odbiornikach brzmi piosenka Håll dig till höger, Svensson (Trzymaj się prawej strony, Svensson). Pięć minut przed piątą wszystkie kanały radiowe przejmuje Lars Skiöld, główny architekt tej zmiany. Prosi kierowców i rowerzystów, którzy poruszają się po ulicach mimo zakazu, o zatrzymanie się po swojej lewej stronie. Po krótkiej chwili postoju samochody i rowerzyści powolutku zamieniają się miejscami – ci z lewej zjeżdżają na prawą stronę i znów się zatrzymują. Skiöld informuje, że teraz wszyscy muszą poczekać, aż wybije godzina piąta. W głośnikach słychać kobiecy głos, który odlicza: trzy... dwa... jeden... I ruszyli.

I tak oto od tej chwili Szwecja ma ruch prawostronny. Odważnie? Możliwe. Zresztą kto był w Sztokholmie, ten wie, że Szwedzi umieją wrzucać te granaty do magazynu z dynamitem. Można to zamknąć w dwóch słowach, pod którymi kryje się wielki eksperyment miejski Nya Slussen.

Szwedzi kochają innowacje

Szwedzi mają na swoim koncie kilka ważnych odkryć i postaci znanych na całym świecie. Są też autorami takich wynalazków, które zmieniły lub wkrótce zmienią cały świat. Nie od dzisiaj są światowymi liderami w dziedzinie innowacji, wielokrotnie też udowodnili, że dla dobra ludzkości czy ogółu nie skupiają się jedynie na tym, by zarobić miliony.

Sztuczny rozrusznik serca Jednym z wynalazków, które zmieniły świat, był The Pacemaker, czyli sztuczny rozrusznik serca. Przełomowy wynalazek, pierwszy w świecie wewnętrzny rozrusznik serca, został skonstruowany przez Szweda Rune Elmeqvista. 8 października 1958 roku kardiochirurg Åke Senning w szpitalu Karolinska Sjukhuset w Solnej wszczepił go pacjentowi Arne Larssonowi. Choć początki były trudne, bo rozrusznik zawiódł po kilku godzinach, to nie poddali się tak łatwo. Operacje ponawiano. Kolejny wszczepiony Arnemu rozrusznik działał kilka tygodni. Ostatecznie Larsson przeżył zarówno konstruktora rozrusznika, jak i swojego chirurga. Zmarł w wieku osiemdziesięciu sześciu lat, w 2001 roku. W swoim ciele miał w sumie dwadzieścia sześć pacemakerów.

Trzypunktowe pasy bezpieczeństwa Innym ważnym wynalazkiem, który uratował życie niezliczonej ilości istnień, są trzypunktowe pasy bezpieczeństwa. 13 sierpnia 1959 roku w salonie Volvo w Kristianstad po raz pierwszy na świecie pojawił się samochód ze standardowo zainstalowanymi trzypunktowymi pasami bezpieczeństwa. Ich konstruktorem był Nils Bohlin, inżynier do spraw bezpieczeństwa. Niesamowite w tym wynalazku jest to, ile rzeczy dzieje się podczas zderzenia w czasie zaledwie kilku tysięcznych sekundy. Samonawijacz napina pas wokół tułowia, a następnie zmniejsza nacisk we właściwym momencie, by ciało było uciskane możliwie najłagodniej. Sam Bohlin mówił, że „pas musi pochłaniać siłę w odpowiednim miejscu – w okolicach miednicy i klatki piersiowej, gdzie ciało jest najbardziej odporne. Jednocześnie musi być łatwy w użytkowaniu i regulowaniu”. Volvo zastrzegło wzór tego rozwiązania w postaci tzw. otwartego patentu. Co to oznaczało w praktyce? Że z wynalazku Szwedów mógł korzystać każdy producent samochodów bezpłatnie. Podejmując taką decyzję, podkreślono troskę o bezpieczeństwo ludzi, a nie chęć zarobku.

Chodzik rehabilitacyjny Potocznie zwany balkonikiem, to również szwedzki wynalazek. Kiedy Aina Wifalk skończyła dwadzieścia jeden lat, zachorowała na polio (znane również pod nazwą choroby Heinego-Medina). Przebieg choroby jest różny, od łagodnego do śmiertelnego, często towarzyszą jej paraliże kończyn. Ainie choroba sparaliżowała nogi. Po dwóch dekadach chodzenia o kulach jej ręce były przemęczone. Szukając rozwiązania dla swojego problemu, wynalazła chodzik, urządzenie na kółkach pomagające przemieszczać się osobie starszej lub niepełnosprawnej. Wifalk nigdy nie opatentowała balkonika, bo chciała, aby pomógł jak największej ilości osób.

Gdzieś w Blekinge

Zamek błyskawiczny Tym wynalazkiem na pewno posłużyłeś się dziś. Albo wczoraj! Zamek błyskawiczny, zwany też po prostu suwakiem, opatentował w 1917 roku Szwed Gideon Sundbäck. Zamki błyskawiczne wykorzystywano pierwotnie przy projektowaniu i szyciu kombinezonów lotniczych czy też łączeniu płótna samolotowego. Jednak od lat trzydziestych ich popularność nieustannie rosła. Dziś każdy ma w swojej szafie kilkanaście egzemplarzy takiego suwaka. Kolejnym narzędziem, niemal oczywistym i powszechnie znanym, jest klucz szwedzki. To narzędzie znajduje się zapewne w większości domowych przyborników. Może być szokujące, że klucz szwedzki pochodzi... ze Szwecji (no, kto by się spodziewał)! Ten rodzaj klucza nastawnego został opatentowany w 1888 roku przez Szweda Johana Pettera Johanssona. Budowa i działanie klucza szwedzkiego pozwalają na wykorzystanie go w szczególności przy pracach hydraulicznych. Zakres rozwartości szczęk regulowany jest płynnie. Johansson nadał mu nazwę „żelazna ręka”.

Karlskrona

Wynalazki Håkana Lansa Co mają wspólnego pierwsza mysz komputerowa, kolorowa grafika komputerowa i rozwój systemu GPS? Te wszystkie epokowe wynalazki należą do jednej tęgiej głowy – Szweda Håkana Lansa. Poza tym, że opracował poprzedniczkę myszy komputerowej i kolorową grafikę komputerową, Lans zrewolucjonizował przemysł morski i lotniczy swoim wynalazkiem łącza danych STDMA. Było to ogromnym ulepszeniem w stosunku do ówczesnego radaru. Kiedy Lans poznał w 1981 roku amerykański Global Positioning System (GPS), wpadł na pomysł, jak wysłać dane zawarte w informacji GPS do samolotu, jeśli piloci będą między sobą udostępniać swoje dokładne trójwymiarowe położenie. To był przełom w rozwoju tej technologii. Nieźle, prawda? Dodam do tego jeszcze, że gdyby nie Szwedzi, nie mielibyśmy naszych ulubionych smartfonów. Prototyp telefonu komórkowego wykonała szwedzka firma Ericsson w 1956 roku. Telefon ważył 40 kilogramów, a kształtem przypominał walizkę podróżną. Instalacja takiego urządzenia w samochodzie kosztowała tyle, ile sam samochód.

Nobel Na koniec Alfred Nobel! Czy jest na świecie ktoś, kto nie słyszał tego nazwiska? Alfred Nobel urodził się 21 października 1833 roku w Sztokholmie. Podróżował po świecie, zgłębiając wiedzę z zakresu chemii, a jego pierwsze patenty dotyczyły głównie ciśnienia powietrza, wskaźników gazu i cieczy. Jednak od najmłodszych lat najbardziej był zafascynowany wybuchami. Swojej pierwszej eksperymentalnej detonacji Alfred Nobel dokonał w roku 1862. Rok później otrzymał patent na tak zwany zapalnik Nobla, który miał fundamentalne znaczenie dla rozwoju techniki materiałów wybuchowych. W 1866 roku Nobel stwierdził, że mieszając nitroglicerynę – substancję niezwykle wybuchową i wrażliwą na wstrząsy – z ziemią okrzemkową, można uzyskać mieszankę równie wybuchową, ale stosunkowo bezpieczną w transporcie. I tak wynalazł dynamit, który rok później opatentował. Kiedy pracował nad swoim wynalazkiem, nie zdawał sobie sprawy, kto najbardziej się z niego ucieszy. A wykorzystywano go okrutnie podczas działań wojennych. Nie taki był cel jego prac. Mimo fortuny, którą przyniósł Noblowi dynamit, do końca życia nie mógł pogodzić się z tym, jaką krzywdę wyrządził ludzkości. Dlatego w swoim testamencie napisał:

Kapitał zainwestowany w bezpieczne papiery wartościowe przez wykonawców testamentu ma stanowić fundusz, od którego odsetki będą rozdzielane dorocznie w formie nagród między tych, którzy w poprzednim roku wyświadczyli ludzkości największe dobrodziejstwa. Wspomniane odsetki mają być podzielone na pięć równych części.

Tak też się stało. Owe pięć części do dziś funkcjonuje jako Nagroda Nobla w dziedzinach: fizyki, chemii, medycyny, literatury oraz Nagroda Pokojowa.

Realizacją testamentu obarczył Alfred Nobel wiele szwedzkich instytucji, których nawet o tym nie poinformował. Rodzina próbowała później obalić testament genialnego krewnego, co się oczywiście nie udało. Powstanie Fundacji Nobla zatwierdził dopiero w cztery lata po jego śmierci – 29 czerwca 1900 roku – król Szwecji i Norwegii Oskar II. Alfred Nobel w ciągu swojego życia zarejestrował aż 355 patentów. Zmarł na zawał serca w swoim domu we włoskim San Remo w 1896 roku. Pozostawił majątek w wysokości niemalże 32 milionów szwedzkich koron, dzięki którym mogła powstać Fundacja Nobla. Grób Alfreda Nobla znajduje się na cmentarzu Norra begravningsplatsen w Solnej.

Wynalazków ze szwedzkim rodowodem jest znacznie więcej, ale przecież nie o tym jest ta książka!

Popularnym wzorem na szwedzkich ścianach są intensywne, roślinne motywy

Estetyka i użytkowość

Szwedzi są dumni ze swojego dziedzictwa kulturowego i tradycji ludowych. Czy to współczesne wzornictwo, wystrój wnętrz czy architektura – wszędzie możemy znaleźć historyczne nawiązania. Szwedzi chętnie też odwiedzają pchle targi (loppis), gdzie mogą zakupić stylowe starocie pasujące do nowoczesnego wystroju wnętrz. Ale nie tylko starocie są tak popularne. Jest wiele firm, które produkują te same klasyczne wzory, co lata temu. Nawet najsłynniejszy sklep meblowy na świecie, IKEA, wciąż wytwarza te same modele. W sklepie nadal znajdziemy takie klasyki, jak regał Billy (zaprojektowany w 1979 roku), sofę Klippan (również 1979 rok) czy stolik Lövbacken (1956). Kolejnym doskonałym przykładem połączenia historii i współczesności jest sztokholmska mekka miłośników designu, Svenskt Tenn. Firma została założona w 1924 roku przez Estrid Ericson, nauczycielkę rysunku i artystkę rzeźbiącą w cynie, z miejscowości Hjo. To właśnie produkty z cyny (tenn, stąd nazwa) były pierwszymi, które pojawiły się w jej sklepie przy Smålandsgatan w Sztokholmie. Kilka lat później, w 1934 roku, w firmie został zatrudniony Josef Frank, autor najbardziej ikonicznych produktów Svenskt Tenn. Od tamtej pory po dziś dzień wyjątkową cechą asortymentu, który można tam nabyć, jest to, że ogromna część produktów jest zawsze dostępna, a niektóre z nich są w sprzedaży od dnia otwarcia sklepu, czyli od niemal stu lat. Przykładem może być figura kota, zwanego Jönssons Katt, wykonana z żeliwa, której projekt datuje się na 1938 rok. Za 33-centymetrowego kocura trzeba zapłacić 7500 złotych. Innym kultowym przedmiotem jest Sofa 968, znana też pod nazwą Banansoffan (bananowa sofa, ze względu na jej zaokrąglony kształt) z początku lat trzydziestych. Trzeba za nią zapłacić 26 tysięcy złotych. Ale to nie są jedyne klasyki w kolekcji. Po wejściu do sklepu przy Strandvägen 5 (obecnie najdroższa ulica w Sztokholmie) czuć unoszącego się w powietrzu ducha przeszłości. Identyczne przedmioty, tkaniny czy aranżację wnętrz można dostrzec na archiwalnych zdjęciach. W wielu miejscach ze ścian spoglądają na odwiedzających portrety Estrid Ericson i Josepha Franka. Mimo wysokich cen zawsze jest tu pełno klientów, którzy kupują ulubione tace, poduszki, zasłony i dywaniki.

Strandvägen. Najdroższa ulica Sztokholmu od strony wody

Pieczywo jako dizajn W ogóle wyposażenie domu w Szwecji, domowe sprzęty, przybory ogrodnicze czy generalnie przedmioty codziennego użytku charakteryzują się tym, że są genialne w swojej prostocie, a w niesamowity sposób ułatwiają życie. Patrzysz na te rzeczy i myślisz: serio? Jak mogłam na to nie wpaść? Wystarczy spojrzeć na produkt obecny w każdym szwedzkim domu – knäckebröd, czyli chrupkie pieczywo. Każda kromka ma dwie strony – jedną gładką i drugą z dziurkami. Dziurki są po to... by pomieścić więcej masełka, dlatego smaruje się zawsze tę stronę. Szwedzi mają wokół siebie wiele takich gadżetów i lubią się ich historią chwalić.

Obieraczki, noże, praska i miarka Prawdopodobnie w twoim domu znajduje się obieraczka do warzyw, przez Szwedów nazywana Jonas skalare. Jest u mnie w domu, od dzieciństwa po dziś dzień w doskonałym stanie, bez śladów rdzy. Dlatego też mówi się o niej rostfritt, czyli nierdzewna. Trudno stwierdzić, kiedy projekt ujrzał światło dzienne, ale mówi się, że było to nowością na wystawie industrialnej w Malmö w 1896 roku[3]. W tym właśnie znanym kształcie produkcję obieraczki rozpoczęto w 1953 roku w warsztacie Mekanoverken w miejscowości Forsheda. Choć metody jej produkcji uległy zmianie (i ulepszeniu), to design pozostał w gruncie rzeczy taki sam. Obowiązkowymi przedmiotami w każdej szwedzkiej kuchni są też osthyvel (nóż do żółtego sera przypominający tarkę tnącą plasterki), smörkniv (drewniany nóż do masła), potatispress (praska do ziemniaków, żeby przygotować idealnie kremowe purée) czy decilitermått (miarka decylitrowa).

Chodaki na wsi i w wielkim mieście Jeśli odwiedzisz Szweda på landet (czyli na wsi), to idę o zakład, że gdzieś przy drzwiach stoją drewniaki, zwane też chodakami. Niegdyś było to obuwie kojarzone właśnie ze wsią czy biedotą. W jednym z dokumentów, które dostępne są w Stockholmskällan (Archiwum-Muzeum Miasta Sztokholm), można przeczytać, że na przełomie XIX i XX wieku niektóre dzieci były tak biedne, że nie miały nawet butów. Za pośrednictwem parafialnych rad opieki nad ubogimi rozdano tym biednym dzieciom drewniaki. Jednak niektóre osoby, na przykład nauczyciele, doradzali, aby podarować dzieciom buty skórzane, bo drewniaki nie są w Sztokholmie popularne i od razu zwracają uwagę na status takiego dziecka[4]. Od tamtych czasów wiele się zmieniło, a dziś rachunek za träskor (dosł. buty z drewna) nie ma nic wspólnego z biedotą! Wszystko za sprawą... hollywoodzkich gwiazd. Pierwsza w chodakach szwedzkiej firmy Hasbeen paradowała gwiazda serialu Seks w wielkim mieście Sarah Jessica Parker. Dziś chodaki produkowane są przez najbardziej znane domy mody, między innymi Gucciego. Ile trzeba zapłacić za firmowe buty z drewna? Ceny wahają się średnio od 900 do 6 tysięcy złotych.

Ostatnią sprawą jest to, że w Szwecji wszystko powinno być nie tylko użytkowe, ale też ładne i równe. Widać to dobrze w szwedzkich sklepach meblowych i wnętrzarskich. Ale wystarczy też wyjechać za miasto, by zobaczyć eleganckie rabaty kwietne, równo przystrzyżone trawniki, których pilnują krasnale ogrodowe. Zaręczam wam, że w każdym oknie skierowanym na drogę dostrzeżecie lampkę (i żadnych firanek!), którą właściciel zapali po zmroku. Większość domów pomalowana jest czerwoną farbą zwaną faluröd (czerwień faluńska). Krajobraz ma być po prostu lagom, a wokół domu, bez względu na pogodę, zasuwać musi mały kosiarkorobot, który pilnuje, żeby trawnik był perfekcyjnie skoszony.

Aldona Hartwińska

I na cóżże ta Szwecja

Była sobie raz królewna, pokochała grajka... Król nie wyprawił mi wesela (jeszcze?), ale tak zaczęła się szwedzka część mojego życia – od muzyki, w dodatku w Warszawie.

Wszyscy Zarembowie to jedna rodzina

Na wstępie chciałabym odpowiedzieć na pytanie, które często jest mi zadawane, odkąd postawiłam stopę na szwedzkiej ziemi, a odpowiedź brzmi: NIE, nie jesteśmy spokrewnieni. Choć, oczywiście, wszyscy Zarembowie to jedna rodzina. Ale Maciej Zaremba, znany szwedzki dziennikarz i autor wydanych w Polsce książek, to moja Zarembowa rodzina z rodzaju siódmej wody po kisielu, jeśli już. Dopóki nie zaczęto mnie pytać, czy jestem jego córką, a może to mój wujek, w ogóle nie miałam pojęcia o jego istnieniu. Bo też i nie bardzo mnie w moim polskim życiu to, co było wrzucone do worka z napisem Szwecja, interesowało.

O matko, ale jak to?!

A tak, że Szwecja, jak zapewne większości Polaków, kojarzyła mi się z meblami z IKEA, wiedziałam, jaką mają flagę i że Szwedzi są nieźli w sportach zimowych, a ich dobrem eksportowym jest ABBA. Więcej mi do przeżycia nie było potrzebne. Ba, kiedy na studiach pojawiła się okazja kilkumiesięcznego wyjazdu za granicę, by uczyć dzieciaki angielskiego, z możliwością przedłużenia na lata, to przeczytałam, odhaczyłam jako zrozumiane i przeniosłam do umysłowego kosza. Emigracja wydawała mi się nie do pomyślenia; zostawić rodzinę, przyjaciół, wyjechać w nieznane? I to jeszcze sama?!

Życie usłyszało i postanowiło mi dać prztyczka w nos, tego z rodzaju kiczowatych, ale prawdziwych powiedzonek, że nigdy nie mów nigdy.

Po linii basu do Szwecji

Lata później, już po studiach, już po przeprowadzce do stolicy, już z pracą, a nawet własną działalnością gospodarczą, przyszło mi mieszkać z bratem, a bratu przyszło do głowy znajdować różne utwory muzyczne, które na pewno mi się spodobają, z czego 99 procent nie wypaliło, bo jestem wybredna. Aż tu jeden taki mi znalazł, w którym po paru sekundach była szybka muzyka, w tle teledysku gwieździste niebo, na zdjęciach faceci w pelerynach, jeden trzyma miecz, inny wygląda jak żywcem wyjęty z World of Warcraft, a tekst traktuje o bohaterze, tysiącu płonących wszechświatów, walce ramię w ramię, i tylko smoka zabrakło, ale od razu zaiskrzyło i wiedziałam, że ten moment był ważny, ale że aż tak ważny, to nie spodziewałam się zupełnie. Dalej potoczyło się szybko, bo, jak się okazało, zespół przyjechał na koncert do Polski, nawet nie musiałam brata pytać, czy idziemy, tylko zebraliśmy manatki i tak oto w klubie Progresja, w maju 2015, Szwecja mnie pochłonęła, choć tak jak czołg, znienacka. Po prostu zaczęłam rozmawiać po koncercie z basistą, że spoko i fajny koncert, dobrze się bawiłam. Basista napisał potem na Messengerze. Fiku-miku i tak się okazało, że spakowaliśmy walizki i wprowadziliśmy się do nowego mieszkania w Sztokholmie. W dodatku razem z moim kocim chowańcem.

„Co to za budynek? Wygląda na ważny” – moje pierwsze zdjęcie w nowej ojczyźnie. Sztokholmski ratusz!

Wyprawa na Marsa

Zawsze, kiedy to opowiadam, robię to w taki sposób, że wydaje się to bardzo łatwe, po prostu kupić bilet i już. W rzeczywistości łatwiej pewnie byłoby się wyprowadzić na Marsa, bo tam wszyscy bylibyśmy nowi. Szwecję pokochałam na szczycie góry ze skocznią w Falun, pamiętam ten moment dokładnie. U stóp wzgórza miasto pełne małych domków, dalej stoki pokryte sosnami, w dolinach jeziora, a w wodzie odbija się zmierzchowe niebo w odcieniach fioletu, różu i brzoskwini, widać już pierwsze gwiazdy, a w oddali trwa letnia burza przecinająca obraz błyskawicami. Pochłonęło mnie do reszty.

Po latach trochę mnie już zeszwedziło – jakoś się uspokoiłam, mam pierdolca na punkcie segregowania śmieci, okulary przeciwsłoneczne to konieczny element ubioru, nawet mleko owsiane zaczęłam pić, skoro mogę jednej krowie łez zaoszczędzić – tu mnie stać, żadne biożarcie nie jest kilkakrotnie droższe. Nadal nie wychodzę w piżamie do sklepu, ale już bez makijażu owszem, zupełnie mnie to nie rusza. Nikt mi nie zwróci uwagi, jak to lubimy robić w Polsce. Uwielbiam bliskość natury i mój zielono-wodny Sztokholm, semlor, seniorki z różowymi grzywkami, loppis, ekologicznego fioła, opiekuńczość państwa, ogólną swobodę i brak zainteresowania cudzymi czterema literami. Czy zatem Szwecja jest idealna? Nie, absolutnie nie. I ani lepsza, ani gorsza. Jest inna. I dla moich oczu ciekawa. Czasem nawet dziwna. Brakuje mi komunikacji między ludźmi, ale takiej realnej. Lodów śmietankowych też. Wyróżniam się z tłumu słowiańskimi rysami, ubiorem, poziomem głośności, jestem tu chodzącym faux pas i często czuję się zwyczajnie inna i, choć widać tę inność od razu, mam wrażenie, że wymaga się ode mnie jej kamuflowania. Bo tu ma być lagom, a to zdecydowanie nie jest polska cecha.

Pomiędzy

Tak wylądowałam w swoistym limbo, gdzie jestem zbyt polska na Szwecję i zbyt szwedzka na Polskę. Czasem to przytłacza, częściej jednak skłania do rozważań nad sensem życia typu: czemu ręcznik nazywa się ręcznik, a nie cielnik, skoro wyciera się nim całe ciało, po co mi specjalna miarka do decylitrów, skoro wiem, że pękata szklanka ma 3,3 takiej miarki (i do tej pory te miarki bojkotuję), czy jak to jest, że Szwedzi ustawiają się w idealną kolejkę do autobusu, ale już w aptece bez maszyny z numerkami zapanuje chaos. I czemu mają włącznik do światła po złej stronie ściany. Nie chcę w tej książce ukazać Szwecji jako raju – chciałabym, żebyście zobaczyli, czemu mi skradła serce, pośmiali się razem z nami, może też uda nam się sprowokować jakieś głębsze refleksje nad poranną kawą z mlekiem laktosfri. A kolega z pracy uznał, że powinnam napisać tak: „W Szwecji wszystko jest fajne albo da się znieść, tylko pogodę musimy wymienić. Pozdrowienia, Govanni” i... w sumie, to ma rację.

Milena Zaremba

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Svensson to odpowiednik naszego polskiego Kowalskiego.

[2] Göran Willis, Peter Kronborg, Håll dig till höger, Svensson, 2017.

[3] Katarina Danielsson, Svenska prylar, Lund 2015.

[4] Fattiga barn får träskor och utpekas som ”fattighjon” – Kungsholms församlingsfattigvårdsstyrelse 1903, https://stockholmskallan.stockholm.se/post/29522.